Ano ang extrajudicial settlement?
Kapag may pumanaw, maaaring hatiin ng mga tagapagmana ang mana sa kanilang sarili nang hindi dumadaan sa korte, sa pamamagitan ng isang notaryadong dokumento na tinatawag na extrajudicial settlement. Pinapayagan ito ng Rule 74 ng Rules of Court.
Kailan ito puwede?
- Walang iniwang testamento (will) ang pumanaw.
- Walang iniwang utang ang pumanaw. (Sa praktika, karaniwang isinasaad ng mga tagapagmana na nabayaran na ang lahat ng utang.)
- Nasa hustong gulang ang lahat ng tagapagmana, o may guardian o kinatawan ang mga menor de edad.
- Nagkakasundo ang mga tagapagmana sa hatian.
Kung iisa lang ang tagapagmana, puwedeng gumamit ng affidavit of self-adjudication. Kung hindi magkasundo ang mga tagapagmana, sa korte aayusin ang hatian.
Ang karaniwang hakbang
- Ipunin ang mga dokumento: death certificate, titulo, tax declaration, at patunay ng relasyon ng bawat tagapagmana.
- Ihanda at pirmahan ang extrajudicial settlement sa harap ng notaryo publiko.
- Ilathala ito sa diyaryong may pangkalahatang sirkulasyon, isang beses kada linggo sa loob ng tatlong magkakasunod na linggo.
- Mag-file at magbayad ng estate tax sa BIR at kunin ang Certificate Authorizing Registration (CAR).
- Ilipat ang titulo sa Register of Deeds, at ang tax declaration sa Assessor's Office.
Estate tax
Sa ilalim ng TRAIN Law, ang estate tax ay 6% ng net estate. Kailangang i-file ang estate tax return at bayaran ang buwis sa loob ng isang taon mula sa pagkamatay. Sa ilang makatwirang kaso, maaaring bigyan ng BIR ng mas mahabang panahon ang pagbabayad, at puwede ring hulugan ayon sa TRAIN Law. May dagdag na multa at interes kapag nahuli ang bayad.
Dapat malaman
- Sa loob ng dalawang taon pagkatapos ng hatian, maaari pang maghabol ang tagapagmana o pinagkakautangan na hindi naisama. Nakatala ito sa titulo.
- Maaaring kailanganin ang bond kung may kasamang personal na ari-arian, gaya ng pera o sasakyan.
- Mas mabuting ayusin agad ang mana para maiwasan ang dagdag na multa at para mas madaling magamit o maibenta ang ari-arian.
Pangkalahatang impormasyon lamang ang gabay na ito hanggang Oktubre 2026. Hindi ito legal na payo. Nagbabago ang mga batas at patakaran, at mahalaga ang mga detalye ng bawat kaso. Kumonsulta sa abogado tungkol sa inyong sitwasyon.